6

عدد (العدد)

پیشرفت انسان روز به روز بر اهمیت اعداد در زندگی افزوده است. برای آشنایی با اعداد در عربی به جدول زیر توجه نمائید:

 

می خواهیم شما را با اعداد 1 تا 12 آشنا كنیم. و می دانیم در زبان عربی مذكر و مؤنث بودن كاربردی وسیع دارد. اعداد نیز از این قانون مستثنی نیستند و در صورت مذكر و مؤنث بودن به كار می روند.

 

 

اعداد 1 تا 10 كه از یك جزء ساخته شده اند عدد مفرد گفته می شود

 

اعداد 11 و 12 از دو جزء تشیل شده اند كه به آنها عدد مركب گفته می شود. معدود :

به كلماتی كه شمرده می شوند معدود گفته می شود. معدود بر وزن مفعول و به معنای شمرده شده است.
یك سال دوازده ماه دارد.
(عدد) (معدود) ( عدد) (معدود)

مثال اعداد از قرآن كریم:

و الهكم الهٌ واحدٌ :‌معبودتان یك خداست (البقره 163)

نكته راجع به عدد 1و2
هر اسم مفردی بر یك بودن دلالت می كند و هر مثنایی بر «دو» بودن دلالت می كند. لذا این دو عدد یك و دو را می توان پس از اسم مفرد یا مثنی برای تأكید كردن آورد.
مثال :
قرأتُ كتاباً واحداً (مذكر)
قرأتُ مجلّةً واحدةً (مؤنث)
مثال هذانِ كتابانِ اثنانِ
هاتانِ مجلّتانِ اثنتانِ

اما اعداد از 3 تا 10
همراه معدود به كار می روند. این اعداد برعكس معدود خود به كار می روند. یعنی برای معدود مذكر با «تاء» و برای معدود مؤنث بدون «تاء» استفاده می شوند. نقش: متناسب با نیاز جمله
شرایط معدود: جمع ومجرور
كاربرد عدد با معدود مذكر:
قراتُ ثلاثةَ كتبٍ
قراتُ ارْبعةَ كُتبٍ
قرأتُ خمسةَ كُتبٍ
قرأتُ ستة كُتبٍ
قرأتُ سبعةَ كُتبٍ
قرأتُ ثمانیةَ كُتبٍ
قرأتُ تسْعةَ كُتبٍ
قرأتُ عشْرةَ كتبٍ


كاربرد عدد با معدود مؤنث:
قرأتُ ثلاثَ مجلاّتٍ
قراتُ اربْع مجلاتٍ
قرآتُ خمسَ مجلاتٍ
قرأتُ ستّ مجلاتٍ
قرأتُ سبْعَ مجلاتٍ
قراتُ ثمانیَ مجلاتٍ
قراتُ تسعَ مجلاتٍ
قرأتُ عشْرَ مجلاّتٍ

 

شرایط عدد 11 , 12

شرایط عدد 11:
برای معدود مذكر :
احدَ عشَرَ
برای معدود مؤنث اِحْدی عشرةِ (هر دو جزء مبنی برفتح)
شرایط معدود:مفرد ومنصوب
كاربرد عدد با معدود مذكر: قرأتُ احدَ عشرَكتاباً
كاربرد عدد با معدود مؤنث:قراتُ احْدی عشرةَ مجلّةً


شرایط عدد 12:
برای معدود مذكر: اثنا عشرَ – اثنی عشر
شرایط معدود: مفردومنصوب
كاربردعددبامعدودمذكر:هُنا اثنا عشرَ كتاباً
كاربردعددبامعدودمؤنث:هُنا اثنتا عشْرةَ مجلّةً
برای معدودمؤنث:اثنتا عشْرةَ اثنتی عشْرةً
(جزء دوم مبنی برفتح)
شرایط معدود: مفردومنصوب
كاربردعددبامعدودمذكر:قرأتُ اثنی عشَر كتاباً
كاربردعددبامعدودمؤنث:قرأتُ اثْنتی عشْرةَ مجلّةً

 

سؤال : وظیفه اعداد در ساختار جمله چیست و چه سهمی در ساختن آن دارند؟

جواب : عدد هم به عنوان عضوی از اعضای جمله نقش پذیرفته و انجام وظیفه می كند.
مثال :
خرجَ الطّلابُ من البیتِ.
خرَجَ ارْبعةُ طلاّبٍ من البیتِ .

رأیتُ الطّلابَ فی المدرسة .
رأیتُ ارْبعةَ طلاّبٍ فی المدرسة .

سلّمتُ علی الطلاّبِ.
سلّمتُ علی ارْبعةِ طلابٍ.

 

اعراب اعداد

1و 2 از جهت اعراب تابع ماقبل است :
هذا قلمُ واحدُ .
قرأتُ مجلتینِ اثنتینِ .

3 تا 10 متناسب نیاز جمله نقش می گیرد و می تواند مرفوع یا منصوب و یا مجرور شود مانند :
حضرَ ثلاثةُ معلّمین و ثلاثُ معلّماتٍ – رأیتُ ثلاثة معلّمینَ و ثلاثَ معلّماتٍ.

11 متناسب نیاز جمله نقش پذیرفته اما هر دو جزء آن مبنی بر فتح است. لذا اعراب آن در هر سه حالت محلی است.
حضَر احدَ عشرَ فلاّحاً .
رأیْتُ احدَ عشَرَ فلاّحاً .
سلّمْتُ علی احدَ عشرَ فلاّحاً.

12 متناسب با نیاز جمله نقش می پذیرد. اما جزء اول «معرب» و جزء دوم مبنی بر فتح است.
جاء اثنا عشرَ طالباً .
رأیت اثنتی عشْرةَ طالبةً .
سلّمْتُ علی اثنتی عشْرةَ .
معلّماً و اثْنتی عشْرةََ معلّمةً .

 

تمرین های درس دهم :
1 – جای خالی را با عدد مناسب پر كنید :
(واحدٌ – اثنا عشرَ – اثنتا عشْرةَ)
1. فقُلنا اضْرِب بَعصاكَ الحجر فانفجرتْ منه .... عیناً (البقره -60)
2. انّ عدّةَ الشهورِ عندَ الله ... شهراً (التوبة – 36)

1 . جواب اثنا عشرَ
2. اثنتا عشرَة َ

 

2 – جای خالی با عدد یا معدود مناسب پر كنید:
1 – لكلّ فصلٍ ......اَشهُرٍ ( ثلاثةُ – ثلاثُ – ثلاثةٌ)
2 – فی البیت خمْسةُ ......( مصابیحِ – مصابیحَ – مصابیحٍ)

ثلاثُ جواب می باشد. اعداد مؤنث از سه تا 10 ، تای تأنیث ندارد (بدون تاء) اعداد مذكر از سه تا 10 «تاء» دارد
مصابیحٍ صحیح می باشد.

 

3 – ترجمه كنید :
ایمانٌ علی اربعِ دعائمَ ، علی الصّبرِ و الیقینِ و العدْل و الجهاد.
دُفنَ اربعةُ أئمةٍ منْ اهل البیتِ (ع) فی البقیع.

1. ایمان 4 ركن دارد.
صبر – یقین – عدل – جهاد
دعائم : جمع دعامة : ستون
امام از امامان اهل بیت (ع) در بقیع مدفون شده اند.
نكته :‌در زبان فارسی ممدود فقط یك حالت دارد و آن مفرد است لذا معدود عربی به هر شكل باشد به صورت مفرد ترجمه می شود.

 

4 – تَدورُ مباراةُ كُثرةِ السّلّةِ بین فریقین ....... اثنتانِ – اثنتینِ – اثْنینِ

كرة السّلة :‌ بسكتبال
الفریق :‌تیم - گروه
المبارات : مسابقه

 

5 – عدد مناسب را در جای خالی آیه زیر قرار دهید:
الف – و لقد آتینا موسی .......آیاتٍ بیناتٍ (اسرا 101)
تسعةَ – تسعَ

ب – انّ ربّكُمُ اللهُ‌ الذی خلقَ السّمواتِ و الارض َ فی .....ایّامٍ (اعراف 54)
ستّة ِ – ستّ

الف : تِسْعَ می باشد.
جواب ب : ستّةِ می باشد

 

افعال ناقصه

حروفی نظیر انْ – لَمْ – فی - قبل از اسم و فعل می آیند و تغییراتی در معنی و اعراب كلمه ایجاد می كنند.
مثال :
یذَهَبُ ---> اَنْ + یذهبُ : اَنْ یذْهَبَ
یجلِسُ ---> لَمْ + یجلسُ : لم یَجلِسْ
المدرسةُ ---> فی + المدرسةُ : فی المدرسةِ
كان از افعال ناقصه می باشد كه قبل از جمله می آید و آن را به گذشته تبدیل می كند. كان ، معنی و اعراب كلمه را تغییر می دهد.
مثال :
الْجوّ باردٌ . (حال حاضر)
كان + الْجوّ باردٌ :‌كان الْجوّ بارداً . (دیروز)

 

كان از افعال ناقصه است كه چون بر سر مبتدا و خبر آید:

1. مبتدا به عنوان اسم افعال ناقصه مرفوع می ماند.
2. خبر به عنوان خبر افعال ناقصه منصوب می شود.

 

رابطه ی هر یك از افعال ناقصه با اسم خود دقیقاً مانند رابطه ی فعل و فاعل است.

اسم افعال ناقصه :
اسم ظاهر : لیس المؤمنُ مُعتدیاً .
ضمیر بارز : كنتَ نشیطاً فی الدرس.
ضمیر مستتر : كُنْ (اَنْتَ) صادقاً فی عملكَ .

نكته : هر گاه مبتدا ضمیر منفصل باشد، برای اینكه اسم افعال ناقصه قرارگیردف باید فعل را متناسب با آن صیغه آورد.
هُم ناجحونَ : أصبحوا ناجحینَ .
أنتنّ ناجحاتٌ : اصبحتُنّ ناجحاتٍ .

 

انواع خبر افعال ناقصه

1 – مفرد : كانَ الفلاحُ واقفاً
2 – جمله : كانَ الفلاحُ یزرعُ الارضَ
3 – شبه جمله كان َ الفلاّحُ فی المزرعةِ.

مهمترین فعل هایی كه مانند كان عمل می كنند و آن ها را «اخوات كان» می نامند عبارتند از :
«صارَ، لیسَ، أصبَحَ، مادامَ‌، مازالَ»
مثال :
اَصْبحَ الحوّ بارداً .
اصبحَ التّلمیذانِ ناجحینَ.
لیسَ الطالبُ حاضراً .
لیست الطّالباتُ متكاسلاتٍ .
صارتِ الارضُ خضراءَ .
صار المسلمونَ متعدمینَ فی العالم .

 

تمرین های درس 11:
1 – جواب صحیح را انتخاب كنید :
الف – الغَدْرُ لیستْ صفةً محمودةً .
ب – لیسَ الغدْرُ صبغةً محمودةً .

قسمت ب صحیح است : افعال ناقصه قبل از مبتدا می آیند.

 

2 – كانت ایامُ الصّیف .... حارّاً – حارّةً – حارّةُ

جواب حارةً می باشد – خبر منصوب است. (به دلیل آمدن فعل ناقصه)
ایامُ الصیف حارةً .

 

3 – فعل ناقصه را در جمله زیر حذف و تغییر به طور مناسب در اعراب بدهید.
صارَ البوصیریُّ معروفاً بقصیدتة «البُردة».

حذف فعل ناقصه :
البوصیریّ معروفاٌ كه بقیه جمله بدون تغییر است. فقط معروفاٌ چون پس از حذف صار خبر بایستی مرفوع شود.

البوصیریّ معروفاٌ بقصیدته
نكته : خبر كان اگر فعل مضارع باشد معادل ماضی استمراری و هر گاه فعل ماضی باشد، معادل ماضی بعید زبان فارسی خواهد بود.

 

4 – ترجمه كنید.
الف – كانَ التلمیذُ یقرأُ درسهُ :
ب – كان التّلمیذُ قد قرَأَ درسَهُ :
ج – و كانَ یأمُرُ اهلَه با لصّلاةِ و الزّكاةِ .
د – كن سمعاً و لا تكُن مبذّراً و كن مقتصداً و لا تكنْ مقتّراً .

قسمت الف : دانش آموز درس خود را می خواند.
قسمت ب : دانش آموز درس خود را خوانده بود.
قسمت ج : خانواده اش را به نماز و زكات فرمان می داد.
قسمت د : سخاوتمند باش ولی اسراف كننده نباش – صرفه جو باش ولی خسیس نباش
مقترّاً : خسیس
سمِعَ : سخاوتمند
مُبذّر : اسراف كننده – مسرف
مقتصد : صرفه جو

 

5 – اسم فاعل از ظلم چیست؟
- اسم مفعول از ظلم چیست ؟
- صفت مشبهه خصومة بر وزن فعل چیست؟

اسم فاعل از ظلم : ظالم
اسم مفعول ظلم : مظلوم
صفت مشبهه خصومة بر وزن فَعْل : خصم است.

 

6- جای خالی آیه های زیر را با فعل مناسب جایگزین نمایند.
1. فاَخذَتْهم الرّجفةُ و ..... فی دارهم جاثمین
أصبحوا – لیسو
(النساء 105)

1. اَصبَحوا صحیح است. (با توجه به معنی) 2. جواب لیس صحیح است. (با توجه به معنی)

 

2 . لأ ......الله ُ بأحْكمِ الحاكمینَ . (التین 8)
لیْس َ – صارَ

1. اَصبَحوا صحیح است. (با توجه به معنی)
2. جواب لیس صحیح است. (با توجه به معنی)

 

الحروف المشبّهة بالفعل

حروف مشبهة بالفعل
حروفی هستند كه بر سر مبتدا و خبر آمده و خبر را منصوب می كنند ولی مبتدا مرفوع باقی می ماند.
مثال :
1 – انّ الربیع جمیلٌ .
انّ – حروف مشبهة بالفعل
الربیع – اسم انّ و منصوب
جمیل – خبر انّ و مرفوع

2 – انّ الانسانَ لفی خُسرٍ .
3 – انّا اعطیناك َ الكوثر

سایر حروف مشبهة بالفعل :
بأنّ – أنّ – لكّن – لیْتَ – لعلّ – كأنّ
بأنّ : بر سر مبتدا می آید برای رساندن مفهوم تأكید
أن : ( اینكه ، كه)
لیتَ : (كاش)
كأنّ : گویا – مثل اینكه
لكنّ :‌لیكن
لعلّ : شاید

اسم و خبر حروف مشبهة بالفعل چگونه می تواند باشد؟
اسم حروف مشبهة بالفعل
1. اسم ظاهر : انّ المومنَ صادقٌ
2. ضمیر متصل : انّكَ صادقٌ .

 

جز حروف مشبهة بالفعل

1. مفرد : لعلّ الطالبَ ناجِحُ.
2. جمله : لعلّ الطالبَ یَنْجَحُ
3. شبه جمله : لعلّ الطالبَ من الناجحینَ

رابطه ی میان اسم و خبر مشبهه بالفعل دقیقاً مانند رابطه ی مبتدا و خبر است.

نكته : اگر ما به دنبال إنّ – أنّ بیاید، مانع عمل إنّ و أنّ می شود كه به این ما، مای كافّه یا بازدارنده می گوئیم.
إنّما اللهُ عالمٌ . «إنّما و أنّما را ادوات حصر می گویند»
اِنّ اللهُ عالمٌ .

برای منحصر كردن مفهوم خبر برای مبتدا، می توان به اِنّ و أنّ «ما» افزود كه به این «ما» مای كافّه (بازدارنده) می گوئید.

 

تمرین های درس 12
1 – كلمه مناسب را در جای نقطه چین قرار بدهید.
سمیعُ – سقفٌ – سمیعَ – سقفاً – الدّنیا – ی
الف – انّكَ ........الدّعاء.
ب – انّما ....... دارُ ممرّ.
ج – كأنّ السَّماءَ .......مرفوعٌ

الف – سمیعُ ( خبر مرفوع می باشد)
ب – الدّنیا ( انّما روی اعراب تأثیری ندارد. از اداوت حصر است).
ج – سقفٌ

 

2 – از كلمات بهم ریخته جمله مفید بنویسید:
الف – محبوباً – لیسَ – الظالمُ – الصدقُ
ب – لعلّ – یُومنُ بالله - الكافرَ – و انّ
ج – الی الجنةِ – انّ – علیمُ – الله َ

الف – لیسَ ظالمُ محبوباً –
خبر افعال ناقصه منصوب می شود – مبتدا بدون تغییر می ماند.

ب – لعلَّ الكافرَ یُومنُ بالله
الكافرَ مبتدا – منصوب است .
یومنُ – خبر بدون تغییر می ماند

ج – انّ اللهَ علیم ُ :
انّ در آغاز عبارت می آید و بیانگر صفای تأكید است. به معنای همانا - بدرستیكه الله : مبتدا منصوب می شود

 

3 – بجای افعال ناقصه در جمله زیر ف حروف مشبهة بالفعل قرار دهید.
- مازالَ الحسدُ یقْتُلُ صاحبَهُ.

انّ الحسدَ یَقْتُلُ صاحبهُ . حروف مشبهة بالفعل مبتدا را منصوب می كنند.

 

4 – اشتباه موجود در جمله ی زیر را با ذكر علت ، تصحیح نمائید.
- لیس الاعْداءَ قادرونَ علی هزیمتنا.

اعراب الاعداء : بایستی الاعداءُ باشد. لیس اسم خود را بدون تغییر و جز خود را منصوب می كند.

 

5 – ترجمه كنید:
الف – لیْتَ الموَدةَ تسْتَقرُّ بین النّاس.
ب – واتّقوا اللهَ لعلّلكُمْ تفلحون.

نكته : خبر لیتَ و لعلَّ اگر مضاعر باشد در ترجمه آن از مضارع التزامی استفاده می كنیم.
الف – كاش دوستی میان مردم جای گیرد. (لیتَ .......)
ب – و از خداوند بترسید شاید شما رستگار شوید ( واتقوا .....)

 

6 – خبر مربوط به حروف مشبهه بالفعل و نوع خبر را در جمله زیر مشخص كنید.
انّ اللهَ یأمُرُ بالْعدلِ و الاحسانِ

در جمله انّ ......خبر : یأمُرُ است .
نوع خبر :‌جمله می باشد. اسم : الله

طبقه بندی: درس و آموزش، نمونه سؤال و امتحان،
برچسب ها: عدد تا حروف مشبهه بالفعل، عربی2،
دنبالک ها: عدد تا حروف مشبهه بالفعل،